06.07.2010

ALLE EERLIJKE MENSEN - Hoe lacht een outcast? Venedikt Jerofejev en Knut Hamsun leefden in de marge van de samenleving die ze op de hak namen -From out of my debts, I laugh at you. Ze worden nog altijd verguisd en vereerd.

* * *

IK BEN NOG MINDER DAN EEN HOND - Stel, je hebt al dagen niet goed gegeten. Je contract is een ander woord voor verkapte werkloosheid, je loon een pesterig lichtpuntje aan een horizon.

Dan zet je het vanzelfsprekend op een zuipen. Alcohol was in het Rusland van Stalin en Lenin goedkoper dan vlees, zo valt te lezen in Moskou op sterk water van enfant terrible Venedikt Vasiljevitsj Jerofejev (1938-1990). Jerofejev, die er zelf ook bepaald niet in spuugde, wist waarover hij het had. Hij werd van de Moskouse Universiteit getrapt toen het bestuur hem ontmaskerde als aanvoerder van een activistische studentenvereniging. Daarna kwam hij alleen nog als stoker en monteur aan de bak.

Het mag geen wonder heten dat vertalingen van Jerofejevs werk (Russische miniaturen, Uitgeverij Van Oorschot) eerder verschenen dan zijn Russische debuut; zijn beschrijving van de arbeidsmoraal onder het Sovjetsysteem is ronduit dodelijk. In Moskou op sterk water drinkt iedereen alsof zijn leven er vanaf hangt. Wodka, wijn, bier, spiritus, reukwater, politoer, als er maar alcohol of andere verdunnigsmiddelen in zitten. Het is alsof de Russen zichzelf willen oplossen. En dat is volgens Jerofejev ook de enige uitweg: Alle eerlijke mensen van Rusland! En waarom dronken ze! Ze dronken omdat ze eerlijk waren! Omdat ze niet in staat waren het lot van het volk te verzachten.

Altijd in de positie van de underdog, want eerst onder de duim gehouden door hooghartige tsaren, later door hooghartige communisten en mafiosi, maar hoe dan ook hongerig en machteloos, lacht een Rus als een boer met kiespijn; omdat-ie toch ergens om lachen moet.

Ik moest met enige regelmaat aan Jerofejev denken toen ik de roman Honger las, van de uit de gratie geraakte Noor Knut Hamsun. Hamsuns hoofdpersoon lijdt aan een soortgelijk escapisme, al wordt zijn roes niet door alcohol veroorzaakt. De zonderling is een zelfbenoemd schrijver die zijn artikelen aan de straatstenen niet kwijtraakt. Langzaam maar zeker raakt hij in een bizarre neerwaartse spiraal verzeild. Omdat hij hongerig is, kan hij niet schrijven. En omdat hij niet schrijft, blijft hij hongerig. Een onbegrijpelijk soort trots weerhoudt hem ervan een baantje als klerk of secretaris te zoeken; een lening van een oude bekende wijst hij met opgeheven hoofd af. Hoe durft-ie! Parvenu.

De halsstarrigheid en de energie waarmee de man ondanks zijn diepe ellende vasthoudt aan zijn plan werkt op de lachspieren, hoe je je ook verzet. Inderdaad, denk je na een tijdje, zo kun je je schaamte natuurlijk ook oplossen: gewoon hondertachtig graden omdraaien, dan heb je trots.

Je mag de schrijver nooit met zijn personages mag vereenzelvigen, maar het is erg verleidelijk om Hamsuns biografie er hier op na te slaan. Daarin staat te lezen dat Hamsun een autodidact was van zeer bescheiden afkomst. Hij schreef liever dan dat hij akkers ploegde, en daar kreeg hij ruimschoots gelijk in toen hij in 1920 de Nobelprijs voor de Literatuur ontving. De eenvoudige jongen die de top van de intellectuele wereld beklimt, een successtory om week van te worden. Het vervolg is echter minder fraai: Hamsun had de beker nog niet in handen of hij verklaarde zich pro-Hitler, tot afgrijzen van lezers en critici.

Op de magere bladzijden van Honger lees je wat hem moet hebben aangesproken in het nazistische gedachtengoed. De levenslust, het superioriteitsgevoel, het optimistische Voorwaartsch, jongens en meisjes van het Noorsche volk-gevoel - al die dingen die hij als arme boerenzoon had moeten missen. Wie zo sterk verlangt om iets te worden en te zijn, is een makkelijke prooi voor totalitaire bewegingen.

Jammer dat Noors geen eindexamenvak is. Het zou geen kwaad kunnen als de stemmertjes van de toekomst nog even aan die gekke Hamsun dachten voor ze het hokje van een kleur voorzagen.


VERAKRANT #


   SLUITEN >>