01.12.2009

JUST TO SEE HIM DIE - Regisseur Julian Jarrold maakt de morele verwarring van Dostoievski's personage Rodja Kaskolnikov zichtbaar met duizeligmakend camerawerk.

* * *

GLORIOUS BASTARDS III: I SHOT A MAN IN RENO

Rodja Raskolnikov, het hoofdpersonage uit Dostojevski's Misdaad en Straf (eerder ook misplaatst ruimhartig vertaald als Schuld en Boete), is een verarmde student in laat negentiende-eeuws Sint Petersburg die zijn woekeraarster en haar zus berooft en met een bijl het hoofd inslaat. Met voorbedachten rade. En om voor de lezer onnavolgbare redenen. Omdat ergens op een krom zijspoor het idee bij hem heeft postgevat dat er superieure en inferieure mensen bestaan. En dat de superieure het recht hebben de inferieure af te maken als dat zo uitkomt. En omdat hij wil weten tot welke categorie hijzelf hoort. Zijn conclusie: Ik heb een luis vermorzeld, dat is alles. Weinig kunst aan met een bijl in je handen, zou je zeggen. Maar feiten zitten Raskolnikov in het geheel niet in de weg. Althans, dat denkt hij. Steeds vaker, als hij dronken van hoogmoed in zijn armzalige studentenbed neerstort, krijgt hij spookbezoek. Van de zus van de woekeraarster met haar doorkliefde schedel. Van de sluwe politierechter Porfiri Petrovitsj, die hem met de dag heter in de nek hijgt. En van zijn moeder en zuster, die op hem rekenen om de familie-eer te redden.

Een koortsdroom van een verhaal, voor wie geen geduld heeft zich door de honderden pagina's dikke Russische klassieker te worstelen gelukkig ook talloze malen verfilmd. Zelf was ik nogal stuk van de tweedelige BBC-film van Julian Jarrold, die je met met zwalkende camera's en zuigende groothoeklenzen op den duur net zo misselijk maakt als Raskolnikov zelf. En je, nee he, niet weer die rottruuk, tegen wil en dank in zijn huid doet kruipen. Een op een met een moordenaar in een te klein gesneden pak, je kunt je wel wat prettigers voorstellen. Het meest verontrustend is misschien nog wel het onwrikbare superioriteitsgevoel van dit personage. Waar Koltes' Roberto Zucco en Stone's Natural Born Killer Mickey zichzelf nog beschouwen als beesten die af en toe onwillekeurig een ander beest onder de voet lopen, meent Rodja Raskolnikov dat sommige beesten meer recht hebben hun soortgenoten onder de voet te lopen dan andere. Dat valt niet eens meer te verdedigen als verkeerd uitgelegd Darwinisme. Daar zit een oordeel in. Wiens oordeel? Dat van een wrede, fascistische god waar je niets mee te maken wilt hebben.

Nu nog achterhalen waar die god vandaan komt. Ik denk uit het land van Gezichtsverlies en Schaamte. Rodja knokt voor de de trots van de familie. Die is aangetast door geldgebrek en door een bezeten aanbidder die zijn zus Dunja sinds jaar en dag stalkt. Alle oplossingen die moeder, zoon en dochter bedenken om de schande op afstand te houden mislukken echter jammerlijk. De oersaaie maar degelijke man aan wie Dunja wordt uitgehuwelijkt blijkt een kleinzielige miezer. Raskolnikov slaagt er door geldgebrek niet in zijn studie af te maken. Maar zijn trots zit hem dwars; hulp van vermogende vrienden accepteert hij niet. Zo raakt hij er hoe langer hoe meer van overtuigd dat hem en de zijnen groot onrecht is aangedaan. Een onrecht dat relatief eenvoudig kan worden opgeheven door zijn woekeraarster van haar geld en haar leven te beroven. Haar zal in elk geval niemand missen, redeneert hij; hoogstens verlost hij de wereld van een lastige parasiet. Twee vliegen in een klap. Ze mogen hem wel dankbaar wezen.

Comes the ape out the sleeve. Raskolnikov's bravoure is in wezen een omgekeerd minderwaardigheidscomplex. Als je dat eenmaal doorhebt ga je langzaamaan begrijpen waarom hij doet wat hij doet. Maar begrijpen is nog niet hetzelfde als goedkeuren, laat staan medelijden hebben. Dat laatste wordt helemaal onmogelijk als Dostojevski in de aanloop naar Rodja's arrestatie een artikel laat opduiken, geschreven door de moordenaar zelf, nog voor hij de dubbele moord beging. Daarin staat zijn theorie over Uber- en Untermensche te lezen. Op quasi-wetenschappelijke toon betoogt Raskolnikov er dat sommige mensen zo goed zijn dat ze boven de wet staan. Die is immers opgesteld door lui die er minder verstand van hebben. Had Napoleon het Franse volk soms kunnen verheffen als hij zich wat had aangetrokken van het verbod staatsgrepen te plegen; nou? Eigenaardig hoe de naam Napoleon direct het laatje 'grootheidswaanzin' doet openspringen. Nu weet je het zeker: de schrijver van dit pamflet is een gevaarlijke gek. Niet pas sinds hij die bijl van de binnenplaats van zijn appartementen- complex stal om een onschuldige vrouw de hersens in te slaan, maar al veel langer.

Dostojevski is niet alleen van de catastrofes die zich vanaf scene 1 aftekenen en je onafwendbaar meesleuren de afgrond in, hij is ook van de redding. Na misdaad komt straf en vergiffenis; meestal in de vorm van een vrouw. Hoe ijskoud Raskolnikov in zijn artikel ook mag klinken, zijn geweten speelt hem wel degelijk parten. Steeds gekwelder zwalkt hij door de ranzige straten van Petersburg. Aanvankelijk als de dood om gesnapt te worden, later, als hij bijna ten onder gaat aan schuldgevoel, bijna in de hoop dat iemand het aan hem ziet. Een engel. Iemand die hem de biecht af wil nemen. En ja hoor, daar zul je d'r hebben met d'r bleke gezichtje: Sonja, de goede hoer. Straatarm, misbruikt en getekend door alle mogelijke ellende, en toch ongeschonden van geest. Raskolnikov ligt op zijn knieen. Hij bekent, zij overtuigt hem ervan dat hij zichzelf moet aangeven. Alles vergezeld van enig obligaat gezwaai met de Bijbel en het Kruis; de vergiffenis moet natuurlijk wel theoretisch onderbouwd zijn. In de verfilming van Jarrold is het moment van Rodja's bekentenis op het randje van kitsch, bombast en melodrama. Het lijdend voorwerp loopt met gespreide armen een marktplein op om schuld te bekennen. Standje kruisiging, alsof het allemaal al niet erg genoeg was. De redding zit hem in het camerawerk, dat je met Rodja draaierig ter aarde doet storten. Zo het slijk in.

Had ik met een quasi-geleerde vriend nog de discussie of Raskolnikov die moord nu pleegt om erachter te komen hoe het is om iemand te vermoorden - zoals je soms ook zin kunt hebben om iemand een kopje brandend hete thee in zijn gezicht te gooien, zei hij. I shot a man in Reno, just to watch him die. Ik wist niet waar hij het over had. Wel herinnerde ik me opeens hoe ik als tienjarige in de achtertuin een keer een slak met zout bestrooid had, om te zien waar die uitdrukking nu helemaal vandaan kwam. Was dat even schrikken. Zomaar een ander beest onder de voet gelopen.


VERAKRANT #22


   SLUITEN >>